Η Ορθοδοξία στη δίνη ενός νέου «Ψυχρού Πολέμου»
Political.gr του Κώστα Ζαφειρίου
Το σχίσμα μεταξύ Οικουμενικού Πατριαρχείου και Πατριαρχείου Μόσχας με φόντο το Κρεμλίνο, είναι αποτέλεσμα σειράς γεγονότων με βαθιές ιστορικές ρίζες. Οι σχέσεις των εκάστοτε Προκαθημένων Φαναρίου και Μόσχας καλούνταν να ισορροπήσουν σε τεντωμένο σκοινί με φόντο την πρωτοκαθεδρία στο χώρο των ορθοδόξων Εκκλησιών.
Η ιστορία συνεχίζεται με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο να αντιμετωπίζει τις επιθέσεις της Μόσχας με ακλόνητη πνευματική ψυχραιμία. Απέναντι στην επιθετική ρητορική και τις συκοφαντίες, προτάσσει την οικουμενική του αποστολή, με στόχο την ενότητα της Ορθοδοξίας. Ένας Ορθόδοξος «ψυχρός πόλεμος» βρίσκεται σε εξέλιξη.
Το περίεργο είναι ότι αυτή τη φορά ο Παναγιώτατος βρέθηκε στο στόχαστρο της διαδόχου υπηρεσίας της KGB και όχι του Πατριαρχείου Μόσχας. Η Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικής Κατασκοπείας (SVR) που με εντολή άνωθεν θα ασκεί φαίνεται και «εκκλησιολογικά καθήκοντα», εξαπέλυσε μια πρωτοφανή και αήθη επίθεση κατά του Πατριάρχη του Γένους. Στη γεμάτη ψεύδη και ύβρεις ανακοίνωση της κρατικής υπηρεσίας ο Παναγιώτατος αναφέρεται ως δήθεν συνεργάτης βρετανικών μυστικών υπηρεσιών και οργανωτής σχεδίων διάσπασης της ρωσικής εκκλησιαστικής επιρροής σε Ουκρανία, Βαλτική και Βαλκάνια! Το Φανάρι βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με μια άνευ προηγουμένου, ενορχηστρωμένη επίθεση από ρωσική κρατική υπηρεσία και από το Πατριαρχείο Μόσχας, που επιχειρεί να καταλύσει την κανονική τάξη αιώνων.
Ρωσικό τριπρόσωπο
Η ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία στο σύνολό της βρίσκεται σε πλήρη ευθυγράμμιση με το Κρεμλίνο και θεωρείται απόλυτα ελεγχόμενη από την κυβέρνηση. Οι σχέσεις του Βλαντιμίρ Πούτιν με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο χαρακτηρίζονται από μια πλήρη και στρατηγική ευθυγράμμιση κράτους και εκκλησίας ενώ εξέχουσας σημασίας είναι ο ρόλος του Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντωνίου, επικεφαλής του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων (ΤΕΕΣ), που λειτουργεί ουσιαστικά ως ο «υπουργός εξωτερικών» του Πατριαρχείου, προωθώντας τα συμφέροντα του ρωσικού κράτους στο εξωτερικό. Αυτό το ρωσικό τριπρόσωπο στοχοποιεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η Μόσχα στον εκκλησιαστικό χάρτη
Το Πατριαρχείο Μόσχας «γεννήθηκε» ως απότοκος, αντάλλαγμα, οικονομικής στήριξης. Η ίδρυση ισχυρού Πατριαρχείου ήταν ανέκαθεν για την Αυτοκρατορική εξουσία της Ρωσίας, ποθητός στόχος. Η δημιουργία ενός νεοπαγούς «πέμπτου» Πατριαρχείου θα ενίσχυε τη θέση της Ρωσικής κρατικής οντότητας στην τότε διεθνή πολιτική σκακιέρα. Αυτό όμως η Ρωσία θα το πετύχαινε μόνο με τις ευλογίες του Φαναρίου.
Η αφορμή δόθηκε το 1588 με την επίσκεψη του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Β Τρανού στη Μόσχα, ο οποίος αναζητούσε οικονομική βοήθεια από την Τσαρική Αυλή. Το αίτημα έγινε δεκτό αλλά προηγουμένως η Μόσχα είχε θέσει τον όρο της. Τον Ιανουάριο του 1589 έγινε η στέψη του Μητροπολίτη Ιώβ ως Πατριάρχη στη Μόσχα η χειροτονία του οποίου αναγνωρίστηκε επίσημα λίγο αργότερα από την Ιερά σύνοδο με χρυσόβουλο, αλλά και από τα υπόλοιπα Πρεσβυγενή Πατριαρχεία. Έτσι λοιπόν γεννήθηκε το πέμπτο νεοπαγές Πατριαρχείο.
Η «Τρίτη Ρώμη» και η Πανορθόδοξος Σύνοδος
Η θεωρία της «Μόσχας ως Τρίτης Ρώμης» είναι ένα θρησκευτικό και πολιτικό δόγμα που καλλιεργήθηκε στη Ρωσία τον 15ο και 16ο αιώνα, υποστηρίζοντας ότι η Μόσχα είναι ο νόμιμος διάδοχος της Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το 2013 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ρωσίας με ανακοινωθέν της αμφισβήτησε για άλλη μία φορά, το Πρωτείο του Οικουμενικού Πατριάρχη.
Τρία χρόνια αργότερα η ρήξη επιβεβαιώθηκε με την απουσία του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας, τον Ιούνιο του 2016 στο Κολυμπάρι Χανίων. Το Πατριαρχείο Μόσχας απουσίαζε από την Πανορθόδοξη Σύνοδο της Κρήτης, επικαλούμενο έλλειψη συναίνεσης και τη μη συμμετοχή των Πατριαρχείων Αντιοχείας, Βουλγαρίας και Γεωργίας.
Η Ρωσία αρνείται την ιστορικά τεκμηριωμένη ηγετική αυθεντία της Κωνσταντινούπολης, θεωρώντας την εμπόδιο για τα δικά της επεκτατικά σχέδια στον ορθόδοξο κόσμο. Με αφορμή τις εξελίξεις σε Ουκρανία και Βαλτική, το Πατριαρχείο Μόσχας κατηγορεί το Φανάρι για «εκκλησιαστικό ιμπεριαλισμό», ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο υπεραμύνεται του ιστορικού του ρόλου ως εγγυητή της ενότητας.
Η Εκκλησία της Ουκρανίας και το σχίσμα
Το πρώτο σοβαρό σχίσμα μεταξύ Φαναρίου και Μόσχας σημειώθηκε το 1996 για το ζήτημα της Εσθονίας. Η Μόσχα διέκοψε την κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όταν το τελευταίο αναγνώρισε την αυτονομία της Εσθονικής Εκκλησίας. Η κρίση διήρκεσε τρεις μήνες και έληξε με συμβιβασμό, αποτελώντας όμως τον προάγγελο της βαθύτερης ρήξης που ακολούθησε τα επόμενα χρόνια για το ουκρανικό ζήτημα.
Η ουκρανική αυτοκεφαλία αποτελεί τη μεγαλύτερη κρίση της σύγχρονης Ορθοδοξίας. Στις 31 Αυγούστου 2018 στο Φανάρι, έγινε η τελευταία επίσημη συνάντηση μεταξύ του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου και του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου. Η συνάντηση εκείνη είχε κρίσιμο χαρακτήρα, καθώς το κεντρικό θέμα συζήτησης ήταν το ζήτημα της Ουκρανικής Αυτοκεφαλίας. Παρά το γεγονός ότι οι δύο ηγέτες είχαν μια μακρά ιδιωτική συνομιλία, δεν επιτεύχθηκε συμφωνία, καθώς οι δύο πλευρές επέμειναν στις θέσεις τους.
Το 2019, το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε Τόμο Αυτοκεφαλίας, αναγνωρίζοντας την ανεξαρτησία της Ουκρανικής Εκκλησίας. Προκαθήμενός της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας (OCU),είναι ο Μητροπολίτης Κίεβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος.
Η Μόσχα που υποστηρίζει την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (UOC) με Μητροπολίτη τον Ονούφριο, αντέδρασε με διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας, κατηγορώντας το Φανάρι για εισπήδηση σε «κανονική της επικράτεια». Μέχρι σήμερα υφίσταται σχίσμα μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Μόσχας, σχίσμα διοικητικό και κανονικό και όχι δογματικό και ίσως το μεγαλύτερο ρήγμα στον χριστιανισμό εδώ και αιώνες.
Εκδίκηση μέσω Αφρικής
Η ρήξη Φαναρίου-Μόσχας συνεχίστηκε: τον Δεκέμβριο του 2021 η Μόσχα ίδρυσε τη Ρωσική Εξαρχία Αφρικής κίνηση που αποτελεί επιθετική ενέργεια του Κυρίλλου στο πλαίσιο του εκκλησιαστικού σχίσματος, λειτουργώντας ως άμεση «τιμωρία» προς το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας για την αναγνώριση της Αυτοκεφαλίας της Ουκρανίας. Με απλά λόγια η Μόσχα εισέβαλε στη δικαιοδοσία ενός άλλου Πατριαρχείου που υφίσταται εδώ και 2.000 χρόνια, κίνηση που χαρακτηρίστηκε από την Αλεξάνδρεια ως «αντικανονική και εκδικητική».
Τα αγκάθια της Βαλτικής
Η Μόσχα διευρύνει το εκκλησιαστικό μέτωπο από την Ουκρανία στις χώρες της Βαλτικής, Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία εκεί όπου ο εκκλησιαστικός χάρτης παραμένει ανοικτός σε διεκδικήσεις.
Οι Εκκλησίες της Βαλτικής ανήκαν πνευματικά και διοικητικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο αλλά μεσούντος του Β Παγκοσμίου Πολέμου καταργήθηκε η αυτονομία τους και πέρασαν στη σφαίρα επιρροής του Πατριαρχείου Μόσχας, ιδιαίτερα οι Εκκλησίες της Εσθονίας και Λετονίας. Με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ η κατάσταση άλλαξε εκ νέου.
Το 1996 το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανασύστησε την Εκκλησία της Εσθονίας, που συνυπάρχει με την Εκκλησία που διατηρεί δεσμούς με τη Μόσχα, ενώ το 2018 ίδρυσε Εξαρχία στη Λιθουανία. Στη Λετονία, το Κοινοβούλιο ζήτησε το 2022 από την Ορθόδοξη Εκκλησία να υιοθετήσει καθεστώς αυτοκεφαλίας από τη Μόσχα.
Ρωσικός βραχίων η Σερβική Εκκλησία
Στο κάδρο της ρήξης Βαρθολομαίου – Κυρίλλου και η στενή σχέση του Πατριαρχείου Μόσχας με τη Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία λειτουργεί διαχρονικά ως βασικός σύμμαχος της ρωσικής εκκλησιαστικής στρατηγικής στα Βαλκάνια. Στο Μαυροβούνιο κυριαρχεί η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία (SPC), η οποία διατηρεί δεσμούς με τη Μόσχα και αναγνωρίζεται ως η μόνη κανονική στη χώρα. Υπάρχει και η Μαυροβουνιακή Ορθόδοξη Εκκλησία (CPC), η οποία αυτοανακηρύχθηκε ανεξάρτητη το 1993, αλλά παραμένει μη αναγνωρισμένη από τον ορθόδοξο κόσμο. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει δηλώσει ότι αναγνωρίζει μόνο τη Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλά η Μόσχα καλλιεργεί τον φόβο μιας «επανάληψης του ουκρανικού μοντέλου» στα Βαλκάνια. Συγκεκριμένα σε συνέντευξή του το 2019 σε σχετική ερώτηση ο Παναγιώτατος είχε απαντήσει με τρόπο κατηγορηματικό: «Για το Οικουμενικό Πατριαρχείο η μοναδική κανονική Εκκλησία στο Μαυροβούνιο είναι η Μητρόπολη Μαυροβουνίου και Παραθαλασσίας της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αμφιλόχιο. […] Επαναλαμβάνω, ποτέ δεν θα αποδώσουμε αυτοκεφαλία στην αποκαλούμενη Εκκλησία του Μαυροβουνίου».
Η Σχολή της Χάλκης και η Μόσχα
Στο κάδρο της ρήξης θα βρεθεί και η Χάλκη. Σύμφωνα με πληροφορίες, θετικές εξελίξεις αναμένονται το επόμενο διάστημα όσον αφορά την επαναλειτουργία της Σχολής της Χάλκης που υπήρξε το κύριο εκπαιδευτικό κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου για περισσότερο από έναν αιώνα. Η επαναλειτουργία της θα αποτελέσει ένα διεθνές ακαδημαϊκό κέντρο ορθόδοξης θεολογικής εκπαίδευσης και θα ενισχύσει τη διεθνή θέση και το κύρος του Πατριαρχείου, αλλά η Μόσχα θα αντιδράσει εχθρικά, βαθαίνοντας το υφιστάμενο σχίσμα και την πολιτική αντιπαράθεση στους κόλπους της Ορθοδοξίας.